Levha Tektoniğinin Motoru mu Tekliyor “Slab Pull” ve “Ridge Push” Yeni Sismik Kanıtlar Karşısında Neden Yetersiz Kalıyor?
Yer bilimlerinin temel taşı olan Levha Tektoniği’nin motorunun “Manto Konveksiyonu” (Slab Pull / Ridge Push) olduğu kabul edilirdi. Ancak,
Q1 dergilerde yayımlanan yeni yüksek çözünürlüklü tomografi verileri ve jeodinamik modeller, bu klasik mekanizmanın tek başına yeterli olmadığını gösteriyor. Sır, litosferin kendisinde olabilir.
En Temel Soruyu Yeniden Sormak
Yer bilimleri camiasında 60 yılı aşkın süredir kabul gören temel paradigma şudur:
Litosferik levhalar, altlarındaki astenosferde gerçekleşen devasa manto konveksiyon hücrelerinin üzerinde pasif bir şekilde sürüklenirler. Bu hareketin ana itici güçleri ise iki mekanizmadır:
- Slab Pull (Dalma-Batma Çekmesi): Yitim zonlarında batan soğuk ve yoğun okyanusal levhanın, yerçekimi etkisiyle tüm levhayı “çekmesi” (En baskın güç olarak kabul edilir).
- Ridge Push (Sırt İtmesi): Okyanus ortası sırtlarda yükselen sıcak materyalin, levhayı yerçekimiyle yamaç aşağı “itmesi”.
Bu model, levhaların genel hareket yönünü büyük ölçüde açıklamıştır. Ancak, Geology, Nature Geoscience ve Tectonophysics gibi dergilerde yayımlanan son makaleler, bu modelin açıklayamadığı kritik boşluklara işaret ediyor. Yeni sismik tomografi verileri ve gelişmiş sayısal modeller, bu “pasif levha” fikrine meydan okuyor.
Göz ardı Edilen Veri: Stres Alanlarının Uyumsuzluğu
Eğer levha hareketi ezici bir çoğunlukla “Slab Pull” tarafından yönetiliyor olsaydı, levha içindeki maksimum yatay gerilme (SHmax) yönlerinin, levhanın mutlak hareket yönüyle mükemmel bir uyum içinde olması beklenirdi.
Ancak Dünya Stres Haritası (World Stress Map) projesinden elde edilen milyonlarca kuyu ve sismik veri, bu uyumun şaşırtıcı derecede zayıf olduğunu gösteriyor. Birçok levhada (özellikle Kuzey Amerika ve Avrasya), stres alanları levha hareket yönünden sapmalar gösteriyor veya tamamen farklı kuvvetlerin etkisinde görünüyor.
Bu durum, “Slab Pull” ve “Ridge Push” dışında, levhanın kendi içindeki gerilmelerin ve litosferin tabanındaki sürtünmenin (basal drag) hareket üzerinde sanılandan çok daha büyük bir rol oynadığını ortaya koyuyor.
Motor Sadece Aşağıda Değil, Levhanın İçinde
Mevcut kanıtlar, levhaların sadece pasif bir “sal” gibi sürüklenmediğini, aksine “motorun” bir kısmının litosferin kendisi olduğunu öne süren modellere ağırlık kazandırıyor:
- Litosferin Kendi Gücü (Litosferik Gerilmeler): Levha içindeki kalınlık, yoğunluk ve sıcaklık değişimleri (örn. kıtasal kalkanlar vs. ince okyanusal kabuk) devasa “potansiyel enerji” farkları yaratır. Bu enerji, levhanın kendi içinde gerilmeler biriktirerek hareketini yönlendirir.
- Astenosferin Rolü Değişiyor: Yeni sismik tomografi görüntüleri, astenosferin levhaların altında homojen bir “yağ” tabakası gibi davranmadığını, aksine çok daha karmaşık ve değişken bir viskoziteye sahip olduğunu gösteriyor. Astenosfer, levhayı sadece “taşıyan” değil, aynı zamanda ona yer yer “direnen” (sürtünme uygulayan) veya onu “yönlendiren” (küçük ölçekli konveksiyonla) aktif bir katman olabilir.
- “Slab Anchor” (Dalma-Batma Çapası): Bazı modellerde, batan levhanın (slab) mantonun derinliklerinde “çakılıp kalarak” (anchoring) levhanın hareketini yavaşlattığı veya yönünü değiştirdiği, yani her zaman “çekme” (pull) kuvveti uygulamadığı öne sürülüyor.
Sonuç: Neden “Sağlam” Bir Tartışma?
Bu tartışma sadece akademik bir detay değildir. Levhaları neyin hareket ettirdiğini tam olarak anlayamazsak:
- Deprem Tehlike Modelleri: Levha içi gerilmelerin kaynağını (yakın alandaki faylardan mı, yoksa binlerce km ötedeki levha sınırından mı geldiğini) doğru modelleyemeyiz. Bu, deprem tehlike analizlerinin temel girdisidir.
- Jeodinamik Evrim: Dağ sıralarının (orojenez) neden tam olarak bulundukları yerde ve zamanda oluştuklarını veya süper kıtaların (Pangea gibi) nasıl ayrılıp birleştiğini açıklayan modellerimiz eksik kalır.
- Kaynak Oluşumu: Maden ve petrol/gaz yataklarının oluşumunu kontrol eden büyük ölçekli tektonik stres alanlarını yorumlamakta zorlanırız.
Klasik “Manto Konveksiyonu” modeli yanlış değil, ancak eksik. Yer bilimleri camiası, levha tektoniği motorunun, sadece mantodan gelen “dış” kuvvetler ile levhanın kendi “iç” kuvvetlerinin çok daha karmaşık bir etkileşimi olduğunu kabul etmeye başlıyor. Bu, jeolojinin temel ders kitaplarının yeniden yazılmasını gerektirebilecek bir paradigma değişimidir.
Kaynak Önerileri:
- Nature Geoscience / Geology: Levha hareketleri ve manto dinamiği arasındaki ilişkiyi sorgulayan en güncel jeodinamik modelleme ve sismik tomografi çalışmalarının yayımlandığı birincil dergiler.
- Tectonophysics / Journal of Geophysical Research: Solid Earth: Küresel ve bölgesel stres alanı modellemeleri (Dünya Stres Haritası verileri dahil) ve litosfer-astenosfer etkileşimi üzerine teknik makaleler.
- GSA (Geological Society of America) Special Publications: Bu tür temel tektonik tartışmalarına adanmış, derinlemesine analizler içeren özel yayınlar.